Topic: Okullarda PDR

Okullarda Rehberlik Hizmetleri

Rehberlik Hizmet Birimlerine Yönelik Yapılan Sınıflamalar 0

Bir okulda sunulan rehberlik programının amacına etkili bir şekilde ulaşması için beş ayrı grupta topladığı rehberlik hizmetlerini bireyi tanıma servisi, bilgi servisi, danışma servisi, yerleştirme servisi ve sonucu izleme servisi olarak sınıflamaktadır. Benzer şekilde Kuzgun, bir rehberlik örgütünde bulunan başlıca servis birimlerini bireyi (öğrenciyi) tanıma, bilgi verme, psikolojik danışma, yerleştirme ve izleme olarak beş grupta toplamaktadır. (Can,2002,s.51).Daha ayrıntılı bir sınıflama yapan Kepçeoğlu, rehberlik hizmetlerinin 9 grupta toplanabileceğini belirtmektedir.

Bu hizmet alanları;

1) Psikolojik Danışma hizmetleri,

2) Bireyi Tanıma Hizmetleri,

3) Bilgi Toplama ve Yayma Hizmetleri,

4) Yerleştirme Hizmetleri,

5) İzleme Hizmetleri,

6) Alıştırma-Oryantasyon Hizmetleri,

7) Müşavirlik (Konsültasyon) Hizmetleri,

8) Araştırma ve Değerlendirme Hizmetleri,

9) Çevre ve Veli ile İlişkiler.

Yeşilyaprak ise, yukarıdaki sınıflama çerçevesinde okulda sunulan rehberlik hizmetlerini yedi alanda toplamaktadır. Bunlar;

1) Psikolojik Danışma Hizmeti,

2) Oryantasyon Hizmeti,

3) Bireyi Tanıma Hizmeti,

4) Bilgi Toplama ve Yayma Hizmeti,

5) Yöneltme ve Yerleştirme Hizmeti,

6) İzleme ve Değerlendirme Hizmeti,

7) Müşavirlik (konsültasyon) Hizmeti.

Son iki sınıflamayla ilgili yapılan açıklamalarda Psikolojik Danışma Hizmetlerinin diğer tüm hizmetlerin merkezinde yer aldığı ve psikolojik danışma hizmetlerinden yoksun bir rehberlik hizmetlerinin amacına ulaşamayacağı belirtilmektedir. Aslında buradan anlaşılan bu hizmetlerin birbiriyle ilişkili bir bütün oluşturduğudur. Ayrıca tüm rehberlik hizmetlerinin psikolojik danışma hizmetlerinde olduğu gibi bireye değer veren, onun ihtiyaçlarına ve bireysel farklılıklarına duyarlı, öğrenciyi olduğu gibi kabul eden bir anlayış ile sunulması gerektiği anlaşılmaktadır. Bunun yanında kendisi ve dış dünya ile ilgili bilgi vermenin tek başına öğrencide kişisel gelişim sağlayamayacağı, öğrencinin değişimi için çoğunlukla profesyonel bir yaklaşımın gerektiği vurgulanmaktadır. Yani hizmetlerin üst düzeyde amacına ulaşabilmesi için psikolojik danışma sürecinde kullanılan ilke, teknik ve yaklaşımların diğer tüm rehberlik hizmetleri için de benimsenmesi gerekmektedir.

OKUL REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMA SERVİSİNİN HİZMET ALANLARI

Yukarıda yapılan sınıflamalar, ilgili yayınlar ve 17.04.2001 tarihli Okul Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği çerçevesinde bir okuldaki rehberlik örgütünde yer alan hizmetler aşağıdaki şekilde sınıflanabilir. Bu hizmetlerin bir kısmı doğrudan öğrencilere yönelik hizmetler, bir kısmı da rehberlik hizmetlerinin etkililiğini artıran ve okuldaki diğer personel ve velilere yönelik olan hizmetlerdir. (Can, 2002, s 52).

Bu hizmetler:

  • Program-plan hazırlama hizmetleri,
  • Yeni duruma-ortama (oryantasyon) hizmetleri,
  • Öğrenciyi tanıma hizmetleri,
  • Bilgi verme hizmetleri,
  • Psikolojik danışma hizmetleri,
  • Grup rehberliği hizmetleri,
  • Yöneltme ve yerleştirme hizmetleri,
  • Sevk (yardım almaya yönlendirme) hizmetleri,
  • İzleme hizmetleri,
  • Konsültasyon (müşavirlik) hizmetleri,
  • Çevre ve aile ile ilişkiler,
  • Araştırma ve değerlendirme hizmetleri şeklinde sınıflandırılabilir.

Bu hizmet alanları içinde yer alan çalışmalar aşağıda ayrıntılı olarak açıklanmıştır. (Can, 2002, s.s.52,53).

Program-Plan Hazırlama Hizmetleri:

Okul rehberlik hizmetleri belirli bir program ve plan içinde yürütülür. Program ve plan hazırlama diğer hizmet alanlarının içeriğini ve hizmetlerin hangi öğrenci grubuna nasıl bir sıra ile hangi personel tarafından verileceğini açıklığa kavuşturur. Eğer böyle bir hazırlık çalışması yapılmamışsa hizmetler etkili bir biçimde sunulamaz, öğrencilere kazandırılması hedeflenen yeterliliklerin ne olduğu açıkça belirlenemez; hizmetler kazara ve rast gele biçimde verilir.

Rehberlik etkinlikleri programı hazırlanırken okulda bulunan öğrencilerin gelişim düzeyleri (ilköğretim, orta öğretim), okulun türü, okulun bulunduğu sosyal-kültürel çevre, okulun personel ve fiziksel olanakları ve öğrencilerin ihtiyaçlarının dikkate alınması gerekmektedir. Böylece her okul için hazırlanan rehberlik programının kendine özgü olduğu söylenebilir. Dolayısıyla; örneğin bir ilde bulunan tüm okullar için, hatta bir semtteki tüm okullar için geçerli olabilecek bir programdan söz etmek mümkün değildir. Ancak farklı okulların rehberlik programları arasında benzerlikler ya da ortak noktalar olabilir. Okullar program hazırlamada yukarıda belirlenen ölçütler açısından ne kadar benzerse, bu okullar için hazırlanacak rehberlik programları da o derece benzerlik gösterebilir.

Okul için bir psikolojik danışma ve rehberlik programının hazırlanması sürecinde takip edilecek 12 adım vardır. Bunlar;

1) Programın tanımını, gerekçesini ve varsayımlarını (uygulamada uyulacak ilkeler) yazma,

2) Rehberlik kurulunu oluşturma,

3) Görev-zaman çizelgesi geliştirme,

4) Yöneticilerin katılımını sağlama,

5) Öğretmenlerin katılımını sağlama,

6) İhtiyaç analizi yapma,

7) Hazırlanacak programın standartlarını belirleme,

8) Rehberlik etkinlikleri geliştirme veya seçme,

9) Görevleri belirleme,

10) Zaman ve görev analizini düzenleme,

11) Çalışma takvimi oluşturma ve

12) Programın değerlendirme ölçütlerini belirlemedir.

Hazırlanacak kapsamlı rehberlik programı modelinin aşağıdaki özelliklere sahip olması gerektiği vurgulanmaktadır: ( Can, 2002, s.53).

Öğrenci gelişimine yönelik olması

Zamanı etkin bir şekilde kullanma ve yüzde yüz kapasiteyle işleyen bir program olması,

Okulun açıldığı ilk günden itibaren başlayarak okulun kapandığı son güne kadar sürmesi, pozisyon odaklı değil program odaklı olması,

Klinik (sorun çözücü değil), eğitim temelli olması. ( Can, 2002, s.s.53,54).

Okul rehberlik programı okuldaki Rehberlik ve Psikolojik Danışma Servisi’nde görevli psikolojik danışman (rehber öğretmen) tarafından eğitim-öğretim yılı başında hazırlanır. Eğer okulda böyle bir personel yoksa okulun bağlı bulunduğu Rehberlik ve Araştırma Merkezi’nden yardım alınır. Ayrıca aynı bölgedeki okullarda görev yapan diğer psikolojik danışmanlardan destek istenerek program hazırlanabilir. Program hazırlama sürecinde yukarıda belirlenen ölçütlerin yanında bir önceki yılda uygulanan rehberlik programının değerlendirilmesinden elde edilen sonuçlardan da mutlaka yararlanılmalıdır. Örneğin, öğrencilerin ihtiyaçlarına cevap vermeyen etkinlikler olabilir ya da öğrencilerin yeni ihtiyaçları oluşmuş olabilir. Programın uygulanmasında personel veya okulun fiziksel koşularından dolayı birtakım aksaklıklar tespit edilmiş olabilir. Dolayısıyla yeni program hazırlanırken bunlar dikkate alınmalı, programın işlevsel ve etkili olması için programının içeriği ve uygulanmasında yeni düzenlemeler yapılmalıdır.

Bu açıklamalardan bir okul için hazırlanmış, değişmez ve yıllar boyu uygulanabilecek bir programın olmayacağı anlaşılmaktadır. Hazırlanan rehberlik programı Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yürütme Komisyonu’nda incelenir ve gerekli durumlarda gelen öneriler doğrultusunda, programın içeriğinde ve uygulama planında yeniden düzenlemeler yapılabilir. Hazırlanan program doğrultusunda rehberlik hizmetleri sunulur. Ancak bir yıl için hazırlanan program mutlak değişmez bir program değildir. Hazırlama aşamasında öngörülmeyen bir durum veya yeni bir gelişme, öğrencilerin yeni oluşan ihtiyacı, uygulamalarda olumsuz, engelleyici bir durumla karşılaşılabilir. Böyle bir durumda uygulama aşamasında programın bir kısmı yeniden düzenlenir. Çünkü rehberlik uygulamalarında nihai amaç programın mutlaka önceden belirlendiği gibi uygulanması değil, öğrencilerin kişisel gelişimleridir. Bu amaca hizmet etmek koşuluyla eğitim-öğretim yılı başında hazırlanan rehberlik programında uygulamanın herhangi bir aşamasında değişikliklere gidilebilir. ( Can, 2002, s.54).

Sınıf rehber öğretmenleri, okul rehberlik hizmetleri bürosunun vereceği ” yıllık okul rehberlik ve psikolojik danışma programı ” nın ışığında, sınıfındaki öğrencilerin ilgi, gereksinim, sorun ve yeteneklerine uygun bir yıllık sınıf rehberlik planı hazırlar. Programı, okul müdürüne onaylattıktan sonra uygulamaya koyar. Gerek duyulduğunda, programda yıl içinde de değişiklikler yapar. ( Bakırcıoğlu,1994,s.226).

Okul için rehberlik programı hazırlamak ve son şeklini vermek uzun zaman (birkaç hafta) gerektirir. İşlevsel bir program hazırlamak ve hizmetlerin sunumunda gecikmelerin ve aksaklıkların olmaması için bu işlerin öğrencilerin okula geldiği ilk günde tamamlanmış olması beklenir. Dolayısıyla program hazırlama çalışmalarına erken başlamak ve bir önceki eğitim-öğretim yılının sonunda taslak çalışmaları yapmak yararlı olacaktır. Sınıf rehber öğretmenlerinin çalışma planlarını zamanında hazırlamaları okul rehberlik programının hazırlanmasına bağlıdır. Program hazır olduğunda ve sınıf rehber öğretmenlerinin hangi şubedeki öğrencilerin rehberlik hizmetlerinden sorumlu oldukları belirlendikten sonra hiç zaman kaybetmeden çalışma planlarını hazırlamaya başlamaları hizmetlerin uygulamasını hızlandıracaktır. Aksi takdirde hizmetlerin sunulmasına eğitim-öğretim yılının başlamasından ancak birkaç hafta sonra başlamak durumunda kalınır. (Can, 2002, s.55).

OKULLARDA REHBERLİK HİZMETLERİ 0

Psikolojik hizmetleri okullarda gerekli kılan sebepler şunlardır:1- Değişen Okul ve Öğrenci

2- Sınıfta Kalma Oranının Yüksekliği

3- Demokratik Eğitim Anlayışı

4- Değişen Boş Zaman Miktarı

5- Diğer Sebepler ( Aile, İş dünyası, İnsan varlığına verilen değer, inanç ve değer hükümleri)

1) Değişen Okul ve Öğrenci:

Bugün okullar sayıca olduğu kadar, çeşit yönünden de artmıştır. Okuyup kendisine bir hayat yolu çizmek isteyen ilkokul mezunu bir çocuk, birbirinden farklı amaçları olan ve farklı yetenek, ilgi ve kişilik yapısı isteyen bu okullar hakkında bilgi edinip kendisine en uygun olan birine girebilmesi için yardıma muhtaçtır.

Öğrencinin girdiği okulun dalları arasında kendi yetenek, ilgi ve kişilik yapısına en uygun birine yönelmesi lazımdır. Ayrıca, girdiği programda birçok seçmeli dersler olabilir. Hele daha geniş seçme imkanı olan çoklu-program sistemi olursa, öğrenciler, birçok seçmeli dersler arasından kendi amaçlarına en uygun olanları seçme ve ana programı aksatmadan zamanında mezun olma problemleri ile karşılaşacaklardır. Çocukların bu alanda da rehberliğe ihtiyaçları vardır. ( Tan, 1992,s.92).

Çocukların, çeşitli sınıf dışı faaliyetlerin niteliklerini, amaçlarını ve kendi gelişip yetişmesi ile ilgisini bilmek ihtiyacındandır.Bu faaliyetlerden en uygununa katılmasını sağlamak için rehberlik gerekmektedir. ( Tan,1992, s.64).

Günümüzde okul, daha çok çeşitli amaç yetenek, ilgi, ihtiyaç ve problemlere sahip olan öğrencilerin uyum sağlamalarına yardım etmek zorundadır.

Okullar yıllar yılı gittikçe kalabalıklaşmaktadır. Genç kuşakların okulda geçen “eğitim süreleri” bu suretle çok kısıtlanmış olmaktadır. Bu durum kaliteyi de etkilemektedir. Bu şartlar içinde, öğrencilerle kişi olarak ilgilenen psikolojik hizmetlere ihtiyaç daha da büyüktür, (Tan,1992,s.95).

Öğrencilerin bir birey olarak gelişip olgunlaşmaları ve hayata ya da bir üst okula hazırlanmaları hususunda eskisinden daha çok sorumluluklar düşmektedir. ( Tan, 1992, s. 96).

2) Sınıfta Kalma Oranının Yüksekliği:

Ortaokul ve liselere giren öğrencilerin sayısı her yıl daha da artmaktadır. Olumsuz şartlar ve etmenler giderilmedikçe ya da kontrol altına alınmadıkça sınıfta kalacak öğrencilerin sayıları da yükselecek demektir ki ulusal insan gücü ve eğitim maliyeti bakımından büyük bir kayıptır. Bütün bunlar, toplumun amaç ve ihtiyaçları ile birlikte, gençlerin yetenekleri, ilgileri, ihtiyaçları ve kişilik yapılarına daha uygun bir öğrenime yönelmeleri; uygun öğrenim faaliyetlerine katılmaları, karşılaştıkları öğrenim güçlüklerinde daha bilinçli ve gerçekçi olmaları için okulda iyi bir rehberlik ve danışma faaliyetlerine kesin bir ihtiyaç gösterir. (Tan, 1992, s.s.97,98).

3) Demokratik Eğitim Anlayışı:

Bireyin karmaşıklı bu toplum hayatı içinde kendisi ve toplumu için en uygun uyumu yapıp en uygun tarafa yönelebilmesi işi, gençliğin eğitim ve öğretim sorumluluğunu üzerine almış olan okullarımızda rehberlik ve danışma faaliyetlerine kesin bir ihtiyaç gösterir.

Yeni bir sosyal düzene giriş, şüphesiz, birçok uyum sorunları yaratır. Kişi, eski inanç, ideal ve alışkanlıklar ile yeni düzenin getirdiği yeni anlayış ve yaşayış tarzı arasında bocalamalara, hatta bunalımlara uğrayabilir. Bu geçiş dönemlerinde okul gençliğinin ve yetişkinlerin psikolojik yardıma, rehberliğe ihtiyaçları vardır. (Tan,1992,s.98).

4) Değişen Boş Zaman Miktarı:

Kişilere boş zamanı yararlı şekilde değerlendirme anlayış, hüner ve alışkanlığını vermek için en uygun ve etkili sosyal kurum şüphesiz ki okuldur. O halde, okullarda öğrencilere boş zamanı en etkin şekilde değerlendirme anlayış, beceri ve alışkanlıklarını kazandırmada da rehberlik edilmesi gerekmektedir. ( Tan, 1992,s.99).

Yukarıda da değindiğimiz gibi bir okulda öğretim faaliyetleri dışında öğrencilerin gelişimine uygun ortam sağlamak, karşılaşılan güçlükleri gidermek ve gerekli önlemleri almak için bazı hizmetler sunulmaktadır. Bu tür hizmetler okullarda kurulan Rehberlik ve Psikolojik Danışma Servisi tarafından yürütülmektedir. Oldukça geniş bir kapsama sahip olan bu hizmetler çeşitli ölçütlere göre sınıflandırılmaktadır. Bu bölümde sunulan hizmetlerin içeriğine göre bir sınıflama yapmak amaçlanmıştır. Böyle bir sınıflamanın okuldaki rehberlik hizmetlerinin sunulması sürecinde yapılan işlerle/ etkinliklerle ilgili bir sınıflama olduğu da kabul edilebilir.

Rehberlik hizmet alanları-birimleri, rehberlik hizmetlerini sunan personelin ne tür etkinlikler yaptığını da göstermektedir. Rehberlik hizmetleri, doğrudan doğruya öğrenciye yönelik ve dolaylı olarak da hizmetlerin etkinliğini artırmaya yönelik olarak öğrenciyle ilgili kişi ve kurumlarla yürütülen kapsamı oldukça geniş bir hizmetler bütünüdür. Şöyle ki; rehberlik hizmetleri içinde öğrencilere okul ve çevresini tanıtmak gibi oldukça dışsal ve nesnel; kendilerine uygun bir alan veya program seçmek gibi öznel ya da kendini bir arkadaş grubuna ait hissetmeyen ve bundan rahatsız olan bir öğrenciye yardım gibi oldukça içsel / duyuşsal alana yönelik yardımlar yer almaktadır. Bu kadar geniş kapsama sahip hizmetleri alt gruplara ayırıp incelemekte yarar vardır. Ayrıca böyle bir sınıflama okullarda sunulan rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinde yapılan etkinliklere yönelik bir açıklık getirmektedir. Konuyla ilgili başlıca yayınlarda rehberlik hizmetlerinin sınıflandırılmasında “ hizmet birimleri, rehberlik servisleri, servis birimleri ve hizmet alanları” tanımlarının kullanıldığı görülmektedir. Burada “ hizmet birimleri” ve “hizmet alanları” tanımlamaları tercih edilmiş ve bütün konu boyunca bu terimler bazen birbirinin yerine kullanılmıştır. (Can, 2002,s.50).

İçeriklerine göre bir sınıflama yapılmakla birlikte rehberlik hizmetleri birbiriyle ilişkili ve birbirini tamamlayan hizmetlerdir. Program-plan hazırlama hizmetlerinden araştırma-değerlendirme hizmetlerine kadar tüm hizmetler birbiriyle ilişkili ve kısmen iç içe geçmiş kısmen birbiriyle örtüşen hizmetler olarak düşünülebilir. Bunların herhangi birisinin eksikliği rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin işlevselliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca bu hizmetlerin sunuluş sırasındaki öncelikten söz etmek yerine tümünün bir bütün ve birlikte sunulan hizmetler şeklinde algılanması daha uygun bir yaklaşım olacaktır.

Rehberlik hizmetlerinin etkili bir şekilde amacına ulaşabilmesi için işbirliği içinde ve ortak bir anlayış çerçevesinde sunulması gerekmektedir. Okuldaki rehberlik hizmetlerinin sunulmasında okul psikolojik danışmanı (rehber öğretmen), okul müdürü ve okul müdür yardımcıları, sınıf rehber öğretmenleri ve diğer ders öğretmenleri aktif biçimde görev almaktadır. Ayrıca personelin yapacağı görevler Okul Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği’nde açıklanmıştır. Ancak bu hizmetlerin alanında yetişmiş profesyonel bir uzmanın, yani okul psikolojik danışmanın koordinatörlüğünde yürütülmesi son derece önemlidir.

Öğretmenler rehberlik hizmetlerini sunmak üzere yetişmiş uzmanlar değildir, böyle olması da beklenemez. Böylece öğretmenlerin rehberlik hizmetlerini sunmak üzere görevlendirilmesi hizmetlerin kalitesini düşürebilir. Buna karşın ekonomik olması, rehberlikle ilgili iş yükünün azalması, daha çok sayıda öğrenciye hizmet götürme olanağı, öğrenciyi öğretmenin uzun süre gözleyebilme olanağının olması, birden çok öğretmenin öğrenciyle ilgilenmesi gibi bir takım avantajları vardır. Öğretmenler yeterlilikleri ölçüsünde ve okuldaki psikolojik danışmanın liderliği ile işbirliği içersinde rehberlik hizmetlerini sınıflarındaki öğrencilere sunabilirler. Ancak öğretmenlerin yaptıkları bu iş Psikolojik Danışma veya Terapi olarak adlandırılmaktadır.